Λαμπαγιαννας καλοκαιρι 2015

November 3, 2015

9o Διεθνες συνεδριο Πελοποννησιακων σπουδων στο Ναυπλιο

November 3, 2015

10599634_1122982944409048_8577382303144928291_n

Πολυ ενδιαφερουσες ηταν (και σε σχεση με την Ερμιονη οι δυο) οι επιστημονικες ανακοινωσεις.

Α.Της κ  Ειρηνης  Πεππα Παπαιωαννου «Ιδιως Θαυμαστας πλαγγονας»απο τις ανασκαφες του Αλ Φιλαδελφεως στην Ερμιονιδα το 1909.Εγινε το Σαββατο το βραδυ στο Τριανον και μαθαμε πως εδωλια απο την Ερμιονη βρισκονται διασπαρτα σε Ευρωπαικες πολεις (Ολλανδια Ρωσσια Γαλλια)αλλα και στο Ναυπλιο και τον Πορο.

Παπαιωαννου

Επειδη για αλλη μια φορα  επισκεφθηκαμε το αρχαιολογικο μουσειο στο Ναυπλιο οπου στον πρωτο οροφο υπαρχουν δυο βιτρινες με εκθεματα απο το Φραγχθι και στο δευτερο τεσσερες βιτρινες απο Αλιεις και Ερμιονη ρωτησα τους εισηγητες  αρχαιολογους αλλα και ανθρωπους του Μουσειου γιατι δεν ιδρυεται ενα αρχαιολογικο μουσειο στην Ερμιονη. Οι απαντησεις  δυστυχως ηταν απογοητευτικες. Και εδω πρεπει για πρωτη φορα να ομολογησω πως ηταν λαθος μου να ονειρευομαι ενα τετοιο μουσειο στην Ερμιονιδα.Και μαλιστα γιατι οχι στο παλιο δημοτικο σχολειο της Ερμιονης που ειναι χτισμενο πανω και διπλα στα ψηφιδωτα της παλαιοχριστιανικης. Λαθος μου λοιπον , αλλα εδω χρειαζεται μια αναρτηση απο μονη της που να το εξηγει.

Β Την Κυριακη το πρωΐ με καθυστερηση περιπου 20 λεπτων (η διοργανωση του 9ου συνεδριου ειχε πολλες ελλειψεις)οι λιγοι παρισταμενοι ειχαμε τη χαρα να παρακολουθησουμε  στο Βουλευτικο την ανακοινωση των Σπετσιωτη /Ντεστακου «Η εκπαιδευση των κοριτσιων στην Ερμιονη κατα τον 19ο αιωνα»

1Νοεμβρη 2015 Ναυπλιο1

Συντομη, περιεκτικη η ανακοινωση, ανοιγει νεους οριζοντες και ερωτηματα μεσα απο το θεμα της εκπαιδευσης.Μιας εκπαιδευσης που ειναι δημοσια στο υπο συγκροτηση εθνικο κρατος αλλα και στο υπο συγκροτηση Ελληνικο Εθνος.Σε μια περιοχη με εκτεταμενη την χρηση της Αρβανιτικης γλωσσας με αγροτικο κτηνοτροφικο και ναυτικο χαρακτηρα και με τις γυναικες να αναζητουν την θεση τους σε μια κοινωνια που προσπαθει να ξεφυνει απο την Ανατολιτικη νοοτροπια και να πλησιασει τις συγχρονες Ευρωπαικες χωρες και τις αναζητησεις τους.Μου εκανε πολυ μεγαλη εντυπωση ποσα κοριτσια που το επαγγελμα του πατερα τους ηταν εργατης πηγαν αρχικα στο σχολειο.

Ετσι για την ιστορια .Η πρωτη μαθητρια ηταν 10 χρονων την ελεγαν Μαρινα Π Βοντα και πηγε στο σχολειο το 1860.Την πρωτη δασκαλα την ελεγαν Μαρια Κόντου.Στην αρχη οι ταξεις ηταν μικτες αγορια -κοριτσια.

Οι εισηγητες Σπετσιωτης /Ντεστακου ειναι δραστηριοι ερευνητες της τοπικης ιστοριας και απο τα βασικα στελεχη του καταπληκτικου περιοδοκου «ΣΤΗΝ ΕΡΜΙΟΝΗ ΑΛΛΟΤΕ ΚΑΙ ΤΩΡΑ» (Περιοδική έκδοση για την ιστορία, την τέχνη, τον πολιτισμό και την κοινωνική ζωή της Ερμιόνης)το τελευταιο τευχος του οποιου με τον αριθμο 17 κυκλοφορησε αυτες τις μερες.

Ενος περιοδικου που  βγαινει απο το υστερημα οσων το εκδιδουν (μοιραζεται δωρεαν )με πολυ μερακι και απειρη δουλεια.Χωρις βοηθεια απο φορεις αντιθετα με πολεμο καποτε απο λιγους κακοπιστους ανθρωπους

Τελος (και μετα απο μεταφορα της  ανακοινωσης Κατσαρου/Ψαθη απο Παρασκευη σε Κυριακη χωρις να εχει ενημερωθει ο κοσμος) ειχαμε την χαρα να ακουσουμε την Κυριακη το βραδυ παλι στο Τριανον τις ανακοινωσεις Κυρου και Κατσαρου/Ψαθή.

Γ.Γλαφυρος οπως παντα ο κ Αδωνης Κυρου (γνωστος στην Ερμιονιδα και απο το εξαντλημενο πλεον βιβλιο του Στο Σταυροδρομι του Αργολικου ) μας θυμισε πως ανακαλυφθηκαν τυχαια ευρηματα του σπηλαιου το 1955 απο τον  ιδιο και την παρεα του σε μια εκδρομη, τις περιπετειες μεχρι να σκυψει απο πανω του η επιστημονικη κοινοτητα στα 1960 και μεχρι σημερα που οι υποθαλασσιες ερευνες της Ελβετικης σχολης ανοιγουν νεα πεδια ερευνας και ανακαλυψεων στην ευρυτερη περιοχη.

KYROU

Το επισκεψιμο πλεον (μετα απο τις επιμονες και πολυχρονες ενεργειες του πρωην Δημαρχου κ Δημητρη  Καμιζη που ανεπτυξε προσωπικες σχεσεις και φιλιες με τους ερευνητες) σπηλαιο

Kamizhw

ειναι ενα στολιδι για την επαρχια μας αλλα και ενας μοναδικος παγκοσμια ιστορικος χωρος σηματινοτατος για την μελετη της εξελιξης του ανθρωπινου ειδους.Τα ευρηματα του μπορειτε να δειτε στον πρωτο οροφο του αρχαιολογικου Μουσειου Ναυπλιου

fragthi museum

Η Ερμιονιδα κατοικειται αδιαλειπτα για χιλιαδες χρονια.Και οι κατοικοι της εχουν αφησει σημαδια της παρουσιας τους που μας βοηθουν να ταξιδεψουμε πισω στον χρονο.

Δ Και εδω η ανακοινωση των δυο αρχαιολογων κκ Στελλας Κατσαρου και Ελενη Ψαθή (που διαβασε η κ Κατσαρου) και αφορουσε την μελετη των θραυσματων που εχουν ανακαλυφθει και την εξαγωγη συμπερασματων ειχε ενα χαρακτηρα φιλοσοφικο .

Katsaroy

Με την εννοια πως στηριζομενη στο βιβλιο της κ Βιτελι (Φραγχθι νεολιθικη κεραμικη)franchthi-neolithic-potteryμας καλουσε να αντικρισουμε απο μια διαφορετικη οπτικη τα ευρηματα  του ποιοι (οι γυναικες )μεσα στις κοινοτητες κατασκευαζαν τα σκευη και πως η εξελιξη της κατασκευης εχει το δικο της ενδιαφερον.Το βιβλιο αυτο δεν ειναι αναμεσα στα 15 βιβλια τα σχετικα με το Φραγχθι που υπαρχουν στην βιβλιοθηκη του Λυκειου Κρανιδιου.

Το καταλαβαινω πως δεν γινομαι σαφης στην περιγραφη της ανακοινωσης ηταν πολυ περιεκτικη σε νοηματα και καθολου τεχνοκρατικη αυτο ειναι που μου εδωσε και την αισθηση παντως πως η ερευνα βρισκεται σε καλα χερια.Tην ανακοινωση δημοσιευσε στην σελιδα του στο ΦΒ ο κ Καμιζης

https://www.facebook.com/demetres.kamizes?fref=nf

Η ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΩΝ κ κ ΣΤΕΛΛΑΣ ΚΑΤΣΑΡΟΥ ΚΑΙ ΕΛΕΝΗΣ ΨΑΘΗ ΣΤΟ ΠΡΟΣΦΑΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΣΠΗΛΑΟ ΦΡΑΓΧΘΙ ΤΗΣ ΕΡΜΙΟΝΙΔΑΣ.

Ξαναδιαβάζοντας το Σπήλαιο Φράγχθι: Επιστροφή στην μελέτη του Νεολιθικού Κεραμέα με αφετηρία το έργο ανάδειξης της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2007-13 (*)

Το σπήλαιο Φράγχθι στην ακτή της Ερμιονίδας στην Αργολίδα αποτελεί μια από τις ελάχιστες θέσεις στο ελλαδικό χώρο, η οποία διασώζει στρωματογραφική ακολουθία από το όριο Μέσης-Ανώτερης Παλαιολιθικής (40 χιλ. π.Σ.) έως και το τέλος της Νεολιθικής περιόδου (4η χιλ. π.Χ.). (*) Η ανασκαφή του διενεργήθηκε από το Πανεπιστήμιο της Indiana των Η.Π.Α. υπό την αιγίδα της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών της Αθήνας, με την επιστημονική διεύθυνση του Καθηγητή Thomas Jacobsen. Διήρκησε από το 1967 έως τα τέλη της δεκαετίας 1970, ενώ τη δεκαετία του ’80 έγιναν συμπληρωματικές έρευνες στο βυθό του κόλπου της Κοιλάδας.
Η έρευνα του σπηλαίου Φράγχθι αποτελεί ορόσημο για την εξέλιξη της προϊστορικής έρευνας στην Ελλάδα από πλευράς θεωρητικής και μεθοδολογικής, καθώς το Φράγχθι υπήρξε από τις πρώτες προϊστορικές θέσεις που ανασκάφηκαν από διεπιστημονικό επιτελείο ερευνητών (*) και όπου εφαρμόστηκαν καινοτόμες ανασκαφικές και μελετητικές πρακτικές. Τα χρόνια αυτά αποτελούσαν μια αναζωογονητική εποχή για την αρχαιολογία γενικά, κατά την οποία οι επιστημονικοί συνεργάτες του Φράγχθι αισθάνονταν ότι βρίσκονταν στην αιχμή των θεωρητικών εξελίξεων: γεμάτοι από νέα ερωτήματα, απορίες και προοπτικές για επαναστατικές αμφισβητήσεις των συμβατικών επιστημονικών αντιλήψεων που έρχονταν από τις αρχές του 20ού αιώνα.
Με αυτή την αντίληψη, η μεθοδολογική καινοτομία της ομάδας του Φράγχθι προσανατολίστηκε σε πρακτικό επίπεδο, (*) στην συστηματική περισυλλογή των ανθρωπογενών καταλοίπων, πρώτων υλών και υπολειμμάτων του περιβάλλοντος που σχετίζονταν με την ανθρώπινη παρουσία, με σκοπό την καταγραφή τους σε λεπτομερείς βάσεις δεδομένων που είχαν αναφορά σε πολύ συγκεκριμένα επεισόδια χρήσης του σπηλαίου. (*) Ειδικότερα δόθηκε έμφαση στην περισυλλογή λίθινων εργαλείων και των απορριμμάτων κατεργασίας τους, κεραμικών καταλοίπων και πρώτων υλών, εδαφολογικών καταλοίπων, υπολειμμάτων οργανικής προέλευσης, όπως όλων των οστών ζώων, απανθρακωμένων σπόρων, μικροσπονδυλωτών, χερσαίων και θαλάσσιων οστρέων, καθώς και ξυλανθράκων που μαζί με οστά εξασφάλισαν ακριβείς χρονολογικές ηλικίες διά της μεθόδου του ραδιενεργού άνθρακα (C14).
Με βάση τα δεδομένα αυτά η έρευνα του σπηλαίου Φράγχθι συνέβαλε σημαντικά στην βαθύτερη κατανόηση ζητημάτων της προϊστορίας, όπως οι μεταβολές των κυνηγετικών πρακτικών και του είδους των θηραμάτων στη διάρκεια της Παλαιολιθικής, (*) οι αλλαγές στις πρακτικές διαβίωσης του ανθρώπου κατά το πέρασμα από τις τροφοσυλλεκτικές στις αγροτοκτηνοτροφικές κοινωνίες, οι ταφικές πρακτικές της Μεσολιθικής και Νεολιθικής περιόδου, η αρχή και εξέλιξη της αγγειοπλαστικής. (*) Ιστορικά δε, το Φράγχθι υπήρξε η πρώτη ανασκαμένη θέση, η οποία πυροδότησε τη συζήτηση της πρώιμης ναυσιπλοΐας στο Αιγαίο, με την εύρεση οψιανού από τη Μήλο στα μεσολιθικά στρώματα, περίπου στα 10.000 έτη π.Σ., αν όχι ήδη και στις τελευταίες χιλιετίες της Παλαιολιθικής.
(*) Τα ζητήματα αυτά διερευνήθηκαν σε τρεις κύριες ανασκαφικές τομές στο εσωτερικό της εισόδου του Φράγχθι (*) και σε περισσότερες τομές επί της ακτής, σε μικρή απόσταση από το σπήλαιο (*), όπου αποκαλύφθηκε τμήμα εξωτερικού νεολιθικού οικισμού (*) ο οποίος στη αρχαιότητα εκτεινόταν και μέσα στον κόλπο της Κοιλάδας που ήταν ξηρά, και καταβυθίστηκε με την άνοδο της θαλάσσιας στάθμης στο τέλος της Νεολιθικής. Τόσο το εσωτερικό του σπηλαίου όσο και ο εξωτερικός τομέας εξυπηρέτησαν και ταφικές ανάγκες των κατοίκων τους, εκτός των οικιακών. Ειδικότερα στην είσοδο του σπηλαίου, αποκαλύφθηκε (*) μία από τις πρωιμότερες ταφές στον ελλαδικό χώρο, η γνωστή μεσολιθική νεαρού άνδρα με θανάσιμα χτυπήματα στο κεφάλι, χρονολογημένη περίπου στα 8.500 έτη π.Χ.
Καρπός της διεπιστημονικής και πολυετούς έρευνας στο Φράγχθι αποτελούν πλήθος δημοσιεύσεων μονογραφιών και επιστημονικών άρθρων. Η καινοτόμος μεθοδολογία και δημοσίευση της ανασκαφής του Φράγχθι οφειλόταν στην αναθεώρηση που είχε προηγηθεί από την διεπιστημονική ομάδα που το διερευνούσε: της σημασίας του «τι είναι εύρημα» που μετέφερε την έμφαση από το ωραίο έργο τέχνης της αρχαιότητας που παραδοσιακά μονοπωλούσε το ενδιαφέρον της αρχαιολογίας ως τότε, στο οποιοδήποτε κατάλοιπο μπορούσε να δώσει πληροφορίες για την ύπαρξη και τις συνήθειες του προϊστορικού ανθρώπου. Επίσης της σημασίας του «τι είναι μνημείο», που μετατόπισε το ενδιαφέρον στο προϊστορικό σπήλαιο από τα κατάλοιπα της κλασικής αρχαιότητας. Αλλά και του «τι είναι χρόνος», αναδεικνύοντας μέσα στις μακρές πολιτισμικές περιόδους που εναλλάσσονται γραμμικά, τις διαδικασίες, εμπειρίες, δεξιότητες και συμπεριφορές του προϊστορικού ανθρώπου αντί για τον καλλιτέχνη ως αποτέλεσμα μακραίωνης εξέλιξης. Χάρη σε αυτές τις εννοιολογικές και μεθοδολογικές αναθεωρήσεις το Φράγχθι κατέστη σημείο αναφοράς για την προϊστορική έρευνα στην Ελλάδα και τοποθετήθηκε στους πρώτους χάρτες της προϊστορικής Ευρώπης.
(*) Πάνω σε αυτό το υπόβαθρο η αρμόδια για την διαχείριση, προστασία και ανάδειξη των σπηλαίων Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας (τότε ακόμα ονομαζόμενη «…Νότιας Ελλάδας», υπό τη διεύθυνση της Ελ. Παναγοπούλου), υλοποίησε, με τη συνεργασία της Δ’ ΕΠΚΑ και του Δήμου Ερμιονίδας, μεταξύ των ετών 2011-14, πρόγραμμα για την ανάδειξη του σπηλαίου Φράγχθι σε επισκέψιμο μνημείο για το κοινό με τον τίτλο «Σπήλαιο Φράγχθι, Δήμου Ερμιονίδας, Περιφέρειας Πελοποννήσου: Ανάδειξη και αξιοποίηση του σπηλαίου και του περιβάλλοντος αυτού χώρου», που εντάχθηκε στο ΕΣΠΑ 2007-13. (*) Το έργο περιλάμβανε την εγκατάσταση υποδομών για ασφαλή πρόσβαση, περιήγηση και πληροφόρηση του κοινού εντός σπηλαίου και στον αρχαιολογικό χώρο της «Παραλίας», στη λογική της ήπιας παρέμβασης στο φυσικό περιβάλλον και της προστασίας του μνημείου. (*)
Στις υποδομές συγκαταλέγονται η διαμόρφωση μονοπατιού πρόσβασης από την παράλια ζώνη έως την είσοδο του σπηλαίου, το οποίο συνεχίζει στο εσωτερικό του ως ξύλινος διάδρομος περιήγησης πάνω σε ελαφρύ πλέγμα στήριξης, (*) (*) (*) εργασίες σταθεροποίησης των βράχων της εισόδου, (*) πλήρωση των διαβρωμένων ανασκαφικών τομών, στερέωση και ανάδειξη μίας αντιπροσωπευτικής τομής που παρουσιάζει τη στρωματογραφία του σπηλαίου, (*) (*) (*) τοποθέτηση ενημερωτικών πινακίδων σε επιλεγμένα σημεία εσωτερικά και εξωτερικά και περιπτέρου πληροφόρησης στην είσοδο. (*) (*) Καθαρίστηκε από τη βλάστηση και οριοθετήθηκε για να είναι ορατό το ανασκαμμένο τμήμα του υπαίθριου νεολιθικού οικισμού. (*)(*) (*)(*) (*)
Κατά τη διάρκεια των παραπάνω εργασιών πραγματοποιήθηκαν κυρίως καθαρισμοί και αποχωματώσεις μικρού πάχους, οι οποίες κατά τόπους απέδωσαν μη στρωματογραφημένα ευρήματα, κυρίως κεραμική. Τα μόνο επί τόπου ευρήματα συνιστούν ο καμένος ορίζοντας μικρού πάχους, στην αρχή του μονοπατιού στο μέτωπο της παραλίας, (*) λίγα μόνο μέτρα μακριά από τον προβλήτα, καθώς και η αποκάλυψη δύο πρόσφατων, του 17ο και 18ο αιώνα μ.Χ., ανθρώπινων ταφών στον άξονα του μονοπατιού. Στο πλαίσιο του έργου ανάδειξης εκτυπώθηκε τρίπτυχο δίγλωσσο ενημερωτικό φυλλάδιο και φυλλάδιο στο σύστημα Braille με τις συνοπτικές πληροφορίες για τη θέση.
Τέλος στο πλαίσιο της αντίληψης ότι κάθε πλευρά της ανθρώπινης χρήσης του σπηλαίου είναι σημαντική και καταγράφεται, (*) διατηρήθηκε και συντηρήθηκε για την ανάδειξη και το πρόσφατο ποιμνιοστάσιο που λειτούργησε στο Φράγχθι έως τη δεκαετία του ‘60, προκειμένου να μεταδώσει συμβολικά στον επισκέπτη το μήνυμα της νοητής συνέχειας από τους προϊστορικούς κτηνοτρόφους.
Από τα παραπάνω γίνεται κατανοητό πλέον ότι το πρόγραμμα ανάδειξης του Φράγχθι διέπεται από την πρόθεση να παρουσιαστεί στο κοινό όχι απλώς η πληθώρα και η ποικιλία των προϊστορικών καταλοίπων του, για τα οποία άλλωστε και άλλα σπήλαια του ελλαδικού χώρου διακρίνονται. Αλλά από την φιλοδοξία να μεταδοθεί στον επισκέπτη η ανθρωπολογική προσέγγιση της προϊστορίας και η βιογραφία του μνημείου: ότι ο χώρος, το σπήλαιο, το έδαφος, τα εργαλεία και τα θραύσματα από τα αγγεία δεν είναι νεκρά, διαχωρισμένα σε όμορφα έργα τέχνης ή άσχημα αντικείμενα δευτερεύουσας αξίας, αλλά είναι όλα πράγματα που έζησαν, διαμορφώθηκαν και απόκτησαν νοήματα μέσα σε κοινωνίες και σε οικογένειες ανθρώπων οι οποίοι είχαν συμβολισμούς, εμπειρίες, δεξιότητες και ευαισθησίες -ακόμα κι αν έζησαν πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από σήμερα.
Ειδικότερα, μία από αυτές τις πρωτοποριακές προσεγγίσεις που καθιέρωσε το Φράγχθι ως ορόσημο στην προϊστορική έρευνα, αναφέρεται και στο θεωρητικό πλαίσιο που έθεσε η μελέτη και δημοσίευση της Νεολιθικής κεραμικής του σπηλαίου (7η-4η χιλ π.Χ.) από την Karen Vitelli στη δεκαετία του ’90. (*) Το εμβληματικό για τις νεολιθικές σπουδές έργο της δεν οφείλει την επιρροή του στην ποσότητα του υλικού (περίπου 1 εκατομ. θραύσματα κεραμικής, βάρους περισσότερου των 2,5 τόνων) ούτε στην αισθητική του αξία. (*) Είναι η ματιά της Vitelli για τα όστρακα αυτά που τάραξε τον παραδοσιακό τρόπο προσέγγισης της προϊστορικής κεραμικής. (*)
Με αφορμή την συλλογή ενός νέου συνόλου νεολιθικής κεραμικής κατά τις εργασίες ανάδειξης του έργου ΕΣΠΑ, το οποίο βρίσκεται τώρα υπό την ευθύνη μελέτης της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, επιστρέφουμε στην ‘κληρονομιά’ του Φράγχθι ως αφετηρία προβληματισμού για μια μελέτη που δεν θέλει να περιοριστεί στην περιγραφική και χρονολογική προσέγγιση, αλλά φιλοδοξεί να θέσει θεωρητικούς στόχους -τιμώντας επάξια το έργο της Vitelli.
Ποιο είναι όμως το θεωρητικό παράδειγμα του Φράγχθι για την κεραμική, και ποιος ο ρόλος του στη δική μας έρευνας σήμερα;
Η Vitelli θέτει στη δημοσίευσή της ως ερμηνευτικό στόχο την πρόκληση να κάνει τα νεολιθικά θραύσματα να «μιλήσουν» για κάτι περισσότερο από χρονολόγηση και είδος τέχνης. Να δώσει νόημα σε σκέτα κομμάτια που άλλοι συνάδελφοί της έως τότε μελετούσαν επιλεκτικά, βλέποντας τα περισσότερα ως αδιάφορα και άχρηστα -για να πεταχτούν. Αντιθέτως, εκείνη ήθελε να τα κάνει να «μιλήσουν» για ζητήματα όπως η ανθρώπινη συμπεριφορά, οι συνθήκες και οι στρατηγικές διαβίωσης, η κατεργασία των πρώτων υλών, οι δεξιότητες, γνώσεις, μετακινήσεις των ανθρώπων. Αποφασίζει λοιπόν ότι θα προσανατολιστεί στον νεολιθικό Κεραμέα. Θα τον μελετήσει μέσα από τις πρώτες ύλες και τις πρακτικές κατεργασίας τους, διά της κατ’ αναλογίας σύγκρισης με σύγχρονους παραδοσιακούς τεχνίτες χειροποίητης κεραμικής δίπλα στους οποίους η ίδια μαθήτευσε, σε διάφορα μέρη του κόσμου, κυρίως μεταξύ των αυτόχθονων πληθυσμών της Αμερικής: πηλός, μη πλαστικές ύλες, κοσκίνισμα και μείγματα, πλάσιμο, επεξεργασία επιφάνειας, ψήσιμο της κεραμικής, τα μελέτησε εθνολογικά διά ζώσης. Παρατηρεί ότι συνήθως οι παραδοσιακοί κεραμείς είναι γυναίκες. (*) Μελετά με εθνογραφική ματιά τη συμπεριφορά τους, τις εμπειρίες, δεξιότητες, ιδεολογία και σημασίες που αναπτύσσουν με τις πρακτικές αγγειοπλαστικής. Στη συνέχεια προβάλλει το γυναικείο φύλο στους νεολιθικούς κατασκευαστές της κεραμικής του Φράγχθι, που από τον παραλληλισμό θεωρεί εξορισμού γυναίκες. Βάσει της αντίληψης ότι οι πρακτικές αγγειοπλαστικής υπόκεινται σε διαχρονικούς κανόνες, προβάλλει τις συμπεριφορές που παρατηρεί στους σύγχρονους εθνογραφικούς πληθυσμούς στην προϊστορία του σπηλαίου.
Δημοσιευμένη τη δεκαετία του ‘90 αλλά γραμμένη αρκετά νωρίτερα η προσέγγιση αυτή, μείγμα προσωπικής, εθνογραφικής και αρχαιολογικής έρευνας, τάραξε την εποχή της γιατί διαφοροποιήθηκε από το καθιερωμένο επιστημονικό παράδειγμα που έως τότε προέκρινε την αυστηρή ταξινόμηση της κεραμικής σε σχήματα πολιτισμικής εξέλιξης με τη λογική του έργου τέχνης. Από τη ανθρωποκεντρική μελέτη της το σπήλαιο Φράγχθι αναδεικνύεται ως το περιβάλλον μακράς τοπικής παράδοσης που διαμορφώνεται μέσα σε ένα πλαίσιο εμπειρίας και δεξιοτήτων διά μέσου σειράς γενεών εξειδικευμένων αγγειοπλαστών.
Το νέο υλικό που βρίσκεται τώρα υπό την ευθύνη μελέτης της Εφορείας, δεν έρχεται απλώς να προστεθεί αριθμητικά και ποιοτικά στο παλαιό υλικό του Πανεπιστημίου της Indiana. Κυρίως μας προκαλεί να δούμε 20 χρόνια μετά ποια μπορεί να είναι η σημερινή ερευνητική πρόταση που θα δικαιώσει την παράδοση της πρωτοποριακής εκείνης ματιάς για το Φράγχθι, βρίσκοντας την θεωρητική κατεύθυνση που είναι σήμερα επίκαιρη.
Σε επίπεδο ταξινόμησης το υλικό μας περιλαμβάνει αντιπροσωπευτικά δείγματα της λεγόμενης κεραμικής Urfirnis της Μέσης και Νεότερης Νεολιθικής, γκρίζες και μελανές μονόχρωμες κατηγορίες της Νεότερης Νεολιθικής, (*) και χονδροειδή κεραμική της Τελικής. Ιδιαίτερα τα εντυπωσιακά Urfirnis συνίστανται σε δείγματα μονόχρωμα ή με διακόσμηση στιλβωτή ή γραπτή, ερυθρά ή μελανά. (*) (*) Ανήκουν σε λεπτότοιχα σκεύη σερβιρίσματος τα οποία κατασκευάζονταν με ειδικά μείγματα πηλών που περνούσαν από λεπτό κοσκίνισμα και υφίσταντο πολύ εκλεπτυσμένη επεξεργασία. (*)(*) Οι τομές θραύσεις τους διασώζουν τεχνολογικές πληροφορίες για τα ίχνη πλασίματος, τις ενώσεις των διαφορετικών τμημάτων κάθε αγγείου, τις τυχαίες χρωματικές ανομοιογένειες μεταξύ ερυθρού, μαύρου και γκρίζου, τα μεγέθη των στιλβωτικών εργαλείων και των ζωγραφικών πινέλων.
Το πιο εντυπωσιακό τεχνολογικό χαρακτηριστικό αυτών των δοχείων είναι ότι ψήνονταν σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες και με τρόπο που αποκτούσαν χρωματική ομοιογένεια, πολλές φορές διαφορετική σε κάθε πλευρά, πράγμα που υποδηλώνει μεγάλο βαθμό εξειδίκευσης και δεξιότητας από τη μεριά του τεχνίτη –ενδεχομένως κάποιον τρόπο διαχωρισμού των αγγείων από την καύσιμη ύλη μέσα στους πρώιμους λάκκους όπτησης. Ειδικά το χρώμα αποτελεί ένα πολύ χαρακτηριστικό πεδίο για να παρατηρήσουμε το εύρος των παραλλαγών. Πρόκειται για συμπτώματα συγκεκριμένων επιλογών μορφοποίησης της επιφάνειας και ψησίματος, που κάποιες φορές γίνονται τυχαία και υποσυνείδητα από τον Κεραμέα, άλλες φορές πάλι, σκόπιμα. Μέσα στη μακρόχρονη διάρκεια της παράδοσης των Urfirnis από το Φράγχθι εντοπίζουμε τέτοια επεισόδια παραλλαγών τα οποία άλλοτε προκάλεσαν ερεθίσματα μικροαλλαγών και άλλοτε δεν είχαν καμία επίπτωση και ξεχάστηκαν, ή τουλάχιστον ξεχάστηκαν προσωρινά πριν επανέλθουν μετά από καιρό. (*)(*) Το μαύρο ή γκρίζο χρώμα λ.χ. είναι μια τεχνική ψησίματος που εμφανίζεται συγκυριακά στη Μέση Νεολιθική ως παραλλαγή στο ερυθρό, πολύ πριν επιδιωχθεί σκόπιμα και τελικά κυριαρχήσει στη Νεότερη Νεολιθική.
Ο προβληματισμός αυτός είναι ακόμα σχηματικός και προκαταρτικός ωστόσο κινείται προς την κατεύθυνση ότι: πίσω από τα γενικά χαρακτηριστικά, τις ομοιογενείς διαδικασίες, τις μακρόχρονες ομοιότητες και αναλογίες γενικής ισχύος για την νεολιθική κεραμική στα οποία έδωσε έμφαση το παλαιότερο ερευνητικό παράδειγμα, η δική μας έμφαση μπορεί να είναι στη συγκυριακή διαφοροποίηση. Η αναγνώριση των παραλλαγών που συμβαίνουν με τη μορφή στιγμιότυπου μπορεί να μας δώσει για το Φράγχθι την προοπτική να δούμε την ζωή των προϊστορικών χρηστών του ως πραγματική μέσα σε ρεαλιστικό χρόνο, και όχι ως συμβατική και σχηματική μέσα στον αρχαιολογικό χρόνο. Μέσα στην μικρή διάσταση της καθημερινότητας, λάθη, απρόοπτα, αποκλίσεις από τους κανόνες της κεραμικής κατασκευής μπορεί να επικρατήσουν στους γενικούς κανόνες της παράδοσης και να επανέλθουν ως νέα ερεθίσματα που δημιουργούνται στον περίγυρο του κεραμέα. Με αυτή την προοπτική μελετάμε τα ευρήματα όστρακο-όστρακο με σκοπό να τα ενσωματώσουμε σε ανθρώπινες ενέργειες μέσα σε πολύ συγκεκριμένες συνάφειες. Σε σχέση με τις συνάφειες αυτές η συνέχεια της κεραμικής παράδοσης σε βάθος γενεών στο σπήλαιο αποσυνδέεται από τις πολιτισμικές φάσεις και υφίσταται διά μέσου και ανεξάρτητα των ορίων τους. Μια τέτοια παρατήρηση μπορεί τελικά να οδηγήσει σε αμφισβήτηση των απόψεων περί απότομης αλλαγής μεταξύ συγκεκριμένων χρονολογικών περιόδων, π.χ. μεταξύ Μέσης-Νεότερης Νεολιθικής, και στην ανάδειξη της ροής της καθημερινότητας της προϊστορικής ζωής.
Αυτή η ματιά της δραστικότητας της συγκυρίας και όχι του διαδικαστικού και συμβατικού ρυθμού ζωής είναι η θεωρητική κατεύθυνση στο παρόν και το μέλλον της έρευνάς μας.
Τι μένει λοιπόν ως ευρύτερος προβληματισμός; Το σπήλαιο Φράγχθι μας υπενθυμίζει, με την πρωτοποριακή ματιά που καθιέρωσε η αρχική του έρευνα και μέσα από τη δική μας αναζήτηση, ότι η γνώση για τα αρχαία δεν έχει ένα είδος παρουσίασης, γραφής και ομιλίας γι’ αυτά. Όπως οι καινοτόμες προσεγγίσεις έδειξαν σε σχέση με τις παραδοσιακές, η μεταγραφή της αρχαιολογικής πληροφορίας δεν γίνεται με αυτόματο και αυτονόητο τρόπο. Το πρόβλημα ανάμεσα στο να «έχεις τη γνώση» και στο «να λες τη γνώση» δεν έχει μία αποκλειστική επιλογή. Το ευρύ κοινό που παρακολουθεί το πανόραμα των αντικειμένων της προϊστορίας στα αρχαιολογικά μουσεία και τα έντυπα λευκώματα, οφείλει να γνωρίζει ότι τα αρχαία, κάθε εποχής, και τα προϊστορικά ανάμεσά τους, δεν είναι αυτοδύναμα και αυθύπαρκτα αντικείμενα, δεν είναι καν αντικειμενικά. Εν τέλει η αρχαιολογική ερμηνεία προϋποθέτει αναστοχαστικές συζητήσεις οι οποίες δεν αφορούν μόνο τις πολύ εξειδικευμένες ακαδημαϊκές ομάδες αλλά όλους, και τροφοδοτούνται από τις αμφισβητήσεις της εποχής τους.

http://edume.myds.me/00_0070_e_library/10003/1002/01_documents/t01_k02.pdf

http://www.archaiologia.gr/js/global.jshttp://www.archaiologia.gr/js/jquery.kwicks-

Η Λιμνη στη δευτερη σπηλια

October 12, 2014

Aποτελεσματα των ερευνων στην Κοιλαδα

September 6, 2014

http://www.yppo.gr/2/g22.jsp?obj_id=58292

Δελτία Τύπου
Σάββατο,06 Σεπτεμβρίου 2014

5/9/2014

   

Στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος TerraSubmersa πραγματοποιήθηκε η φετινή αποστολή της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με την Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή, το Πανεπιστήμιο της Γενεύης και του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) στη θαλάσσια περιοχή του όρμου Κοιλάδας και ευρύτερα του Αργολικού Κόλπου. Η λεπτομερής και συστηματική χαρτογράφηση και διερεύνηση της θαλάσσιας περιοχής του Ανατολικού Αργολικού Κόλπου, κοντά στο σπήλαιο Φράχθι, πραγματοποιήθηκε με τα σκάφη ‘TURANOR PLANETSOLAR” και “ΑΛΚΥΩΝ” στο διάστημα μεταξύ 11-28 Αυγούστου. Χρησιμοποιήθηκαν δύο τομογράφοι υποδομής πυθμένα (Boomer 0,7-3kHz και Chirp 2¬7kHz), ηχοβολιστικό σύστημα πλευρικής σάρωσης (side scan sonar 100/400kHz) και πολυδιαυλικό βυθόμετρο (multibeam 200/400kHz).
Σκοπός της θαλάσσιας γεωλογικής-γεωφυσικής έρευνας ήταν να χαρτογραφηθεί με λεπτομέρεια ο βυθός και τα ιζήματα της θαλάσσιας περιοχής του ανατολικού Αργολικού Κόλπου ώστε να γίνει αναπαράσταση της περιοχής σε διάφορες χρονικές περιόδους του παρελθόντος όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν χαμηλότερα από την σημερινή μέχρι και τα 120-125 μέτρα και να εντοπιστούν στον βυθό πιθανά στοιχεία-μαρτυρίες της παρουσίας προϊστορικών ανθρώπων στην ευρύτερη περιοχή του Σπηλαίου Φράχθι στον ανατολικό Αργολικό Κόλπο.
Τα αποτελέσματα που προκύπτουν από την πρώτη επεξεργασία και ερμηνεία των Θαλάσσιων γεωλογικών-γεωφυσικών δεδομένων περιλαμβάνουν:
1) τον εντοπισμό της παλαιο-ακτής σε διάφορα βάθη (μέχρι 225 μέτρα κάτω από τη σημερινή στάθμη της θάλασσας) και σε διάφορες χρονικές στιγμές της Προϊστορικής περιόδου (20.000 χρόνια, 60.000 χρόνια, 140.000 χρόνια πριν από σήμερα).
2) Πλούσια στοιχεία για την αναπαράσταση του προϊστορικού αναγλύφου κοντά στο Σπήλαιο Φράχθι, συμπεριλαμβανομένης της κοίτης του ποταμού που έρρεε κοντά στο σπήλαιο και τώρα είναι βυθισμένη και καλυμμένη από θαλάσσιο ίζημα.
3) Την ύπαρξη μιας περιοχής καλυμμένης από 2-3 μέτρα λάσπης σε βάθος 10-12 μέτρων περίπου, κοντά στο Σπήλαιο Φράχθι, η οποία είναι πιθανόν να περιέχει υπολείμματα προϊστορικής ανθρώπινης παρουσίας και πρέπει να ερευνηθεί με υποβρύχια ανασκαφική έρευνα.
Από την επεξεργασία των δεδομένων και τα τελικά αποτελέσματα Θα εντοπιστούν με μεγαλύτερη ακρίβεια οι θαλάσσιοι χώροι όπου θα διενεργηθεί η ενάλια ανασκαφή τα επόμενα χρόνια της έρευνας, προκειμένου να εντοπιστεί ο οικισμός της νεολιθικής περιόδου που σχετίζεται με τα σημαντικά ευρήματα από το σπήλαιο Φράγχθι.
Η πενταετής έρευνα πραγματοποιείται με τη συνεργασία της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων και Ελβετικής Αρχαιολογικής Σχολής υπό τη Διεύθυνση της Προϊσταμένης της ΕΕΑ Δρ Αγγελικής Σίμωσι, με τη συνεργασία του ΕΛΚΕΘΕ και του πανεπιστημίου της Γενεύης. Επιστημονικοί υπεύθυνοι είναι οι: Δέσποινα Κουτσούμπα, καταδυόμενη αρχαιολόγος της ΕΕΑ, Julien Beck, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης και Δρ Δημήτρης Σακελλαρίου, ερευνητή του ΕΛΚΕΘΕ.

Βιβλιογραφια για το Φραγχθι στο Λυκειο Κρανιδιου

March 29, 2014

http://library1kranidi.blogspot.gr/2014/02/blog-post_26.html

Βιβλιογραφία για το Φράχθι

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π. και Δ. ΕΚΠ/ΣΗΣΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Δ. Ε. ΑΡΓΟΛΙΔΑΣΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΚΡΑΝΙΔΙΟΥ

Ταχ Δ/νση: Λόφος Ελπίδας, 21300 Κρανίδι

Τηλ. – Fax: 27540–21747, – 22327Email:mail@1lyk-kranid.arg.sch.gr

Κρανίδι 27 – 01 – 2014Προς: Τις Βιβλιοθήκες του πίνακα αποδεκτών.

Θέμα: «Βιβλιογραφία για το σπήλαιο Φράγχθι και την αρχαία πόλη των Αλιέων»
Σε συνέχεια προηγούμενης ενημέρωσης (17-7-2013) σας πληροφορούμε ότι στη Βιβλιοθήκη του Γενικού Λυκείου Κρανιδίου εκτός των βιβλίων που αφορούν το παλαιολιθικό σπήλαιο Φράγχθι προστέθηκαν και νέα βιβλία, που αναφέρονται στα πορίσματα των αρχαιολογικών ερευνών, οι οποίες διεξήχθησαν στην αρχαία πόλη των Αλιέων.
Οι τίτλοι των αξιόλογων αυτών βιβλίων για το σπήλαιο Φράγχθι και την αρχαία πόλη των Αλιέων είναι στη διάθεση οποιουδήποτε ενδιαφερόμενου. Μπορείτε να απευθύνεστε στο σχολείο μας για περισσότερες πληροφορίες.
Παραθέτουμε παρακάτω το συνολικό κατάλογο των βιβλίων της Βιβλιοθήκης μας που σχετίζονται με τις παραπάνω αρχαιολογικές έρευνες:

  1. Ault A. Bradley, (1999) “Koprones and oil presses at Halieis” Hesperia vol. 68 (p. 549-573). American School of Classical Studies at Athens.
  2. Ault A. Bradley, (2009) “The Excavations at Ancient Halieis. The Houses.” Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
  3. Ault A. Bradley, (2009) “Η Αρχαιολογία της Κατοικίας στους Αλιείς” Αρχαιολογία & Τέχνες, τευχ. 112 (σ. 47-57) Αθήνα.
  4. Farrand R. William et.al., (2000), “Depositional History of Franchthi Cave” Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
  5. Jameson Michael, Runnels Curtis, van Andel Tjeerd (1994) “A Greek Countryside. The Southern Argolid from the Prehistory to the Present Day.” Stanford University Press. Stanford, California.
  6. McAllister H. Marian, (2005) “The Excavations at Ancient Halieis. The Fortifications and Adjacent Structures” Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
  7. Perlès Catherine, (1987), “Les Industries Lithiques tailées de Franchthi (Argolide, Grèce)” Tome I Présentation Générale et Industries Paléolithiques”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
  8. Perlès Catherine et.al., (1990), “Les Industries Lithiques tailées de Franchthi (Argolide, Grèce)” Tome II Les Industries Du Mésolithique Et Du Néolithique Initial, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
  9. Perlès Catherine, (2004), “Les Industries Lithiques tailées de Franchthi (Argolide, Grèce)” Tome III Du Néolithique Ancien Au Néolithique Final.
  10. Stroulia Anna, (2000), “On the Other Side of Koiladha Bay: Local Perspectives on Archaeological Sites and Archaeologists”, Aegean Archaeology, vol. 4. Warsaw.
  11. Stroulia Anna, (2010), “Flexible Stones Ground Stone Tools From Franchthi Cave”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis
  12. Sutton Susan (2000) “Contingent Countryside. Settlement, Economy, and Land Use in the Southern Argolid Since 1700.” Stanford University Press. Stanford, California.
  13. Van Andel H. Tjeerd, Sutton B. Susan et.al., (1987), “Landscape and People of the Franchthi Region”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
  14. Vitelli D. Karen (1999), “ Franchthi Neolithic Pottery. Volume 2: The Later Neolithic Ceramic. Phases 3 To 5”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
  15. Wilkinson J. T., Duhan T. Susan et.al., (1990), “ Franchthi Paralia The Sediments, Stratigraphy and Offshore Investigations”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis
Με εκτίμησηΟ ΔιευθυντήςΙωάννης Δημαράκης

Όσοι ενδιαφέρονται για τη παραπάνω βιβλιογραφία,μπορούν να επικοινωνούν
με τη διεύθυνση του σχολείου.

Το σπηλαιο Φραγχθι στο δικτυο Βιοτοπων Corine (COoRdination of INformation on the Environment χωρις προτεραιοτητα και αναγραφεται ως σπηλια Φραχτή)

March 19, 2014
Βιότοποι Corine
Επιλογές:

Γενικά Στοιχεία

Όνομα Σπηλιά Φραχτή Ερμιονίδας
Κατηγορία Τόπου Βιότοπος CORINE
Κωδικός Τόπου A00060091
Ημ/νία Πρώτης Καταγραφής 01/03/1993
Ημ/νία τελευταίας ενημέρωσης 01/03/1993
Κύριος Χαρακτήρας
Βιότοπος
Φυσικό Τοπίο
Δομημένο Τοπίο
Διοικητική Υποδιαίρεση Νομός Αργολίδας
Δήμος-Κοινότητα
Συνολική Έκταση (ha) 165.26
Χερσαία Έκταση (ha) 150.0
Συνολική Περίμετρος (km) 5.0
Μέγιστο Υψόμετρο (m) 50.0
Ελάχιστο Υψόμετρο (m)
Ένταξη στο Υπάρχον Θεσμικό Πλαίσιο

Χαρακτηριστικά

Τύπος Τοπίου
Κλίμα
Γεωλογία
Περιγραφή Τόπου
Κατάσταση Τόπου Υποβαθμισμένη
Εγκατάλειψη οικισμών
Τάση Κατάστασης Τόπου
Ιστορία και εξέλιξη του τόπου
Σημεία με καλή Θέα
Μονοπάτια Περίπατοι

Αξίες

Οικολογική Αξία
Κοινωνικοοικονομική/πολιτιστική Αξία
Αισθητική Αξία
Σχόλιο για τις αξίες

Κίνδυνοι

Απειλές/διαταραχές
Σχόλιο για τις απειλές-διαταραχές
Τρωτότητα
Προτεραιότητα προστασίας Χωρίς Προτεραιότητα

Πανίδα και Χλωρίδα

Χαρακτηριστικά Ενδιαιτήματα
Αξιόλογα Φυτά
Αξιόλογα Θηλαστικά
Αξιόλογα Πτηνά
Αξιόλογα Αμφίβια / Ερπετά
Αξιόλογα Ψάρια
Αξιόλογα Ασπόνδυλα
Σχόλια για τα είδη

Ερευνες της Ελβετικης αρχαιολογικης σχολης στον βυθο της Κοιλαδας

January 6, 2014

http://www.unil.ch/webdav/site/esag/shared/doc/AntK/AntK56_2013.pdf

Σελιδες 107-108

http://www.yppo.gr/5/g5111.jsp?obj_id=55512

Υποβρύχια Αρχαιολογική Έρευνα στο Σπήλαιο Φράγχθι, Νομού Αργολίδας
Δευτέρα,06 Ιανουαρίου 2014
Σπήλαιο ΦράγχθιΤο σπήλαιο Φράγχθι κατοικήθηκε για περισσότερο από 35.000 χρόνια, από την Παλαιολιθική έως τη Νεολιθική Εποχή. Κατά την τελευταία αυτή περίοδο φαίνεται ότι το σπήλαιο κατοικήθηκε, χρησιμεύοντας ως δευτερεύων βοηθητικός οικισμός ενός άλλου, ο οποίος βρισκόταν χαμηλότερα στο λόφο και πιο κοντά στην ακτή, καθώς το επίπεδο της θάλασσας την περίοδο εκείνη ήταν πιο χαμηλό και δεν έφτανε ως το σπήλαιο, όπως συμβαίνει τώρα και πρόκειται για τον οικισμό, που η έρευνά μας φιλοδοξεί να αποκαλύψει στο βυθό.
Στις δεκαετίες του 1960 και 1970, κατά τη διάρκεια των αμερικανικών ανασκαφών στο σπήλαιο Φράγχθι, πραγματοποιήθηκαν ήδη θαλάσσιες μετρήσεις στον όρμο της Κοιλάδας, σε αναζήτηση αυτού του Νεολιθικού οικισμού, όμως οι εργασίες δεν συνεχίστηκαν ποτέ έως τώρα.
Στις πρόσφατες έρευνες της ΕΕΑ έγινε χρήση σύγχρονης τεχνολογίας (mono beam echo sounder) και η ομάδα των ελλήνων και ελβετών αρχαιολόγων κατάφερε να βελτιώσει τις προηγούμενες μετρήσεις και να δημιουργήσει ένα λεπτομερή χάρτη της επιφάνειας του βυθού, και επομένως να ανοίξει το δρόμο για μελέτη και ανασκαφή στην περιοχή, η οποία θα εμπλουτίσει τις γνώσεις μας για έναν τόσο σημαντικό αρχαιολογικό χώρο.Χρηματοδότες: ΥΠΠΟΑ, Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή
 
Έτος:  2012 –
Περιοχή: Νομός Αργολίδας, Πελοπόννησος
Αρμόδιες Υπηρεσίες ή Φορείς:
Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων
Επιστημονικοί υπεύθυνοι:
Δέσποινα Κουτσούμπα <BR>ΠΕ Αρχαιολόγων – Καταδυόμενων <BR>Τηλ: +30 210 92 35 105 <BR>Fax: +30 210 92 35 707 <BR>E-mail: eena@culture.gr
Βιβλιογραφία:
Julien Beck, Fabien Langenegger, Despina Koutsoumpa, Baie de Kiladha 2012, Antike Kunst review Ιούλιος , (2013).

Τελειωσαν οι εργασιες συντηρησης στο σπηλαιο

October 28, 2013

http://www.archaiologia.gr/blog/2013/08/12/%

Μια από τις ελάχιστες θέσεις στο ελλαδικό χώρο, η οποία διασώζει στρωματογραφική ακολουθία από την αρχή, τουλάχιστον, της Ανώτερης Παλαιολιθικής (40000-10000 π.Χ.) έως και το τέλος της Νεολιθικής περιόδου (7000-3000 π.Χ.) είναι το σπήλαιο Φράγχθι στη ΝΔ Αργολίδα.

Στην Παλαιολιθική και Μεσολιθική περίοδο το Φράγχθι υπήρξε καταφύγιο μετακινούμενων κυνηγών, τροφοσυλλεκτών και ψαράδων, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν για τις καθημερινές τους ανάγκες εργαλεία φτιαγμένα από σκληρές και αιχμηρές πέτρες, όπως ο πυριτόλιθος και ο οψιανός. Η Μεσολιθική είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορία του σπηλαίου, καθώς συνδέεται με κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές. Πραγματοποιούνται οι πρώτοι ενταφιασμοί, τα ταξίδια ανοιχτής θαλάσσης και εμφανίζονται τα πρώτα δείγματα συστηματικής αλιείας.

Στη Νεολιθική, η κατοίκηση επεκτάθηκε εκτός του σπηλαίου, στον παρακείμενο υπαίθριο χώρο. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του οικισμού, το οποίο ονομάζεται Παραλία, είναι σήμερα καταβυθισμένο λόγω της ανόδου της θαλάσσιας στάθμης. Σπήλαιο και υπαίθριος χώρος αποτέλεσαν το χώρο δραστηριοτήτων μιας κοινότητας γεωργών και κτηνοτρόφων, η οποία διατηρούσε επαφές με πολλές περιοχές του νοτίου Αιγαίου.

Οι κάτοικοι του οικισμού χρησιμοποιούσαν πλήθος λίθινων εργαλείων, όπως λεπίδες για δρεπάνια, μαχαιράκια, αιχμές βελών, μυλόπετρες, τσεκουράκια και αξίνες, αλλά και πολλά οστέινα, όπως αγκίστρια, σπάτουλες και σουβλιά. Πολλά είδη της καθημερινής τους εργαλειοθήκης δεν έχουν σωθεί λόγω του φθαρτού τους χαρακτήρα.

Για την εξυπηρέτηση των καθημερινών τους αναγκών, οι κάτοικοι είχαν διαμορφώσει το εσωτερικό του σπηλαίου σε επιμέρους χώρους χρήσης, κάποιοι από τους οποίους περιείχαν λιθόστρωτα δάπεδα ή εστίες φωτιάς. Στον υπαίθριο χώρο, τα σπίτια τους ήταν απλές κατασκευές με λίθινη θεμελίωση, δάπεδα από πατημένο πηλό και τοίχους σοβατισμένους για μόνωση και καθαριότητα. Τόσο το σπήλαιο όσο και ο υπαίθριος χώρος χρησιμοποιήθηκαν κατά καιρούς και ως τόποι ενταφιασμού.

Μία από τις καινοτομίες της περιόδου είναι η κατασκευή αγγείων και ειδωλίων από ψημένο πηλό. Κάποια από τα αγγεία έφεραν περίτεχνη πολύχρωμη διακόσμηση. Όπως οι προκάτοχοί τους, έτσι και οι Νεολιθικοί κάτοικοι του σπηλαίου φρόντιζαν για τον καλλωπισμό τους φτιάχνοντας κοσμήματα από απλά φυσικά υλικά, όπως τα θαλάσσια κοχύλια.

Κατά το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε ως εποχικό ποιμνιοστάσιο, ενώ αρχαιολογικές έρευνες στον οικισμό διενεργήθηκαν μεταξύ 1969-1979 από το Πανεπιστήμιο Ιντιάνα (ΗΠΑ), υπό την αιγίδα της Αμερικάνικης Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα.

Ενδιαφέροντα στοιχεία

Ιστορικά το σπήλαιο Φράγχθι υπήρξε η πρώτη ανασκαμένη θέση η οποία πυροδότησε τη συζήτηση της πρώιμης ναυσιπλοΐας στο Αιγαίο, με την εύρεση οψιανού από τη Μήλο στα μεσολιθικά στρώματα. Επιπλέον, υπήρξε από τις πρώτες θέσεις που ανασκάφηκαν από διεπιστημονικό επιτελείο ερευνητών, εφαρμόζοντας μερικές από τις καινοτόμες μεθόδους της εποχής και συλλέγοντας συστηματικά πλήθος ευρημάτων οργανικής προέλευσης, όπως φυτικά, κατάλοιπα μικροσπονδυλωτών, χερσαία και θαλάσσια όστρεα, ενώ σημαντικός αριθμός δειγμάτων από ξυλάνθρακες και οστά χρονολογήθηκαν με τη μέθοδο του ραδιενεργού άνθρακα (C14).

Πρόγραμμα ανάδειξης

Μετά το πέρας των ανασκαφών, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, και για περισσότερα από τριάντα χρόνια δεν πραγματοποιήθηκαν έργα συντήρησης μέσα στο σπήλαιο ή στο χώρο του υπαίθριου οικισμού, με αποτέλεσμα την προοδευτική διάβρωση των ανασκαφικών τομών. Το φαινόμενο αυτό, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι το σπήλαιο παρέμενε συνεχώς ανοικτό στους πολυάριθμους επισκέπτες του, μεγάλωνε διαρκώς τον κίνδυνο ατυχημάτων, ενώ παράλληλα υπήρχε ανάγκη πληροφόρησης του κοινού για τα πορίσματα των ανασκαφών και γενικότερα της αρχαιολογικής έρευνας στο χώρο.

Τον Νοέμβριο του 2011 η Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας Ν. Ελλάδος ξεκίνησε εργασίες στη θέση, με σκοπό ακριβώς την ομαλή και ασφαλή έλευση του κοινού στο χώρο, καθώς και την ενημέρωσή του. Οι εργασίες, που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος «Σπήλαιο Φράγχθι, Δήμου Ερμιονίδας, Περιφέρειας Πελοποννήσου: Ανάδειξη και αξιοποίηση του σπηλαίου και του περιβάλλοντος αυτού χώρου» (ΕΣΠΑ 2007-2013), ολοκληρώθηκαν τον περασμένο Ιούνιο (2013).

Βασικές αρχές του έργου υπήρξαν η ελάχιστη δυνατή επέμβαση στο χώρο, χωρίς αισθητή αλλοίωση του φυσικού περιβάλλοντος και η δημιουργία διακριτικών και αναστρέψιμων κατασκευών με υλικά αισθητικά συμβατά με το εσωτερικό του σπηλαίου.

Στις σημαντικότερες εργασίες που πραγματοποιήθηκαν συγκαταλέγονται η διαμόρφωση μονοπατιού πρόσβασης από την παράλια ζώνη έως την είσοδο του σπηλαίου, το οποίο συνεχίζει στο εσωτερικό του ως διάδρομος περιήγησης κατασκευασμένος από μεταλλική βάση και ξύλινο δάπεδο, εργασίες σταθεροποίησης των βράχων της εισόδου, πλήρωση των διαβρωμένων ανασκαφικών τομών, στερέωση και ανάδειξη μίας αντιπροσωπευτικής τομής που παρουσιάζει τη στρωματογραφία του σπηλαίου, τοποθέτηση ενημερωτικών πινακίδων σε επιλεγμένα σημεία εσωτερικά και εξωτερικά αυτού. Τέλος, καθαρίστηκε από τη βλάστηση και οριοθετήθηκε το ανασκαμμένο τμήμα του υπαίθριου νεολιθικού οικισμού. Παράλληλα εκτυπώθηκε τρίπτυχο δίγλωσσο ενημερωτικό φυλλάδιο και φυλλάδιο στο σύστημα Braille με τις συνοπτικές πληροφορίες για τη θέση.

Καταβυθισμενος νεολιθικος οικισμος

November 16, 2012

http://logioshermes.blogspot.com/2012/08/blog-post_1247.html?m=0

Νεολιθικός οικισμός στον όρμο της Κοιλάδας της Αργολίδας

14.8.12  Λόγιος Ἑρμῆς  0 Σχόλια
Με σύγχρονα ερευνητικά μέσα προετοιμάζεται η υποβρύχια ανασκαφή
Τον  καταβυθισμένο νεολιθικό  οικισμό,  που πιθανότατα  βρίσκεται  κοντά στο  φημισμένο για τα παλαιολιθικά και  νεολιθικά  του κατάλοιπα  σπήλαιο Φράγχθι της Αργολίδας  αναζητεί ομάδα ελλήνων  και ελβετών επιστημόνων,  η  οποία  διενήργησε υποβρύχια έρευνα από τις  16 έως τις 20 Ιουλίου στον όρμο της Κοιλάδας.
Με τη χρήση σύγχρονης  τεχνολογίας (mono beam echo sounder)  οι  ερευνητές διενήργησαν  κυρίως εργασίες  βαθυμετρίας  και  δειγματοληψίας  ιζήματος, ώστε να προγραμματιστεί  η υποβρύχια ανασκαφή, το προσεχές έτος.  Βελτιώθηκαν  έτσι  οι  προηγούμενες μετρήσεις  για  την δημιουργία  ενός λεπτομερή χάρτη της επιφάνειας του βυθού.
Το σπήλαιο Φράχθι  κατοικήθηκε για περισσότερο από 35.000 χρόνια, από την Παλαιολιθική έως τη Νεολιθική Εποχή. Κατά την τελευταία αυτή περίοδο μάλιστα, φαίνεται ότι το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε   ως  δευτερεύων, βοηθητικός οικισμός ενός άλλου, ο οποίος βρισκόταν χαμηλότερα στο λόφο και πιο κοντά στην ακτή, καθώς το επίπεδο της θάλασσας εκείνη  την περίοδο  ήταν πιο χαμηλό και δεν έφτανε ως το σπήλαιο, όπως συμβαίνει τώρα.
Στις δεκαετίες του 1960 και 1970, κατά τη διάρκεια των αμερικανικών ανασκαφών στο σπήλαιο Φράγχθι, πραγματοποιήθηκαν θαλάσσιες μετρήσεις στον όρμο της Κοιλάδας, σε αναζήτηση αυτού του Νεολιθικού οικισμού, όμως οι εργασίες δεν συνεχίστηκαν.
Η  νέα  έρευνα πραγματοποιείται  σε συνεργασία με την Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή στην Ελλάδα υπό τη διεύθυνση της δρ. Α. Σίμωσι, προϊσταμένης της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων.

Πηγή: http://logioshermes.blogspot.com/2012/08/blog-post_1247.html?m=0#ixzz2CP05m2PC
Under Creative Commons License: Attribution Share Alike

 
http://www2.rizospastis.gr/page.do?publDate=15/11/2012&pageNo=27&direction=1
ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΚΚΕ
Να προστατευθεί το Σπήλαιο Φράγχθι

Την ανάδειξη και προστασία του σπηλαίου Φράγχθι στον κόλπο της κοιλάδας της Αργολίδας, προς όφελος του λαού, ζητούν με Ερώτησή τους στον υπουργός Πολιτισμού οι βουλευτές του ΚΚΕ Νίκος Καραθανασόπουλος, Ελένη Γερασιμίδου και Νίκος Μωραϊτης.

Στην Ερώτηση αναφέρεται ότι «αποτέλεσμα της πολύχρονης αντιλαϊκής πολιτικής είναι και η καταστροφή αρχαιολογικών μνημείων και η σύλησή τους από αρχαιοκάπηλους. Χαρακτηριστικά, στο Σπήλαιο Φράγχθι, ένα από τα σημαντικότερα της Ευρώπης, οι καταστροφές είναι μεγάλες. Η ανασκαφική έρευνα στο εσωτερικό του σπηλαίου βεβαιώνει τη χρήση του κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική Εποχή (25.000 χρόνια πριν) και κατά τη Μεσολιθική και Νεολιθική εποχή.

Σύμφωνα με ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, ομάδα Ελλήνων και Ελβετών επιστημόνων πραγματοποίησε (16-209/7/2012) υποβρύχια έρευνα στον κόλπο της Κοιλάδας Αργολίδας, «η οποία θα συνεχιστεί και το 2013 για να αποκαλυφθεί ο βυθισμένος νεολιθικός οικισμός, που πιθανότατα βρίσκεται κοντά στο σπήλαιο Φράγχθι. Από τα ευρήματα που έχουν ανακαλυφθεί στο Σπήλαιο Φράγχθι, ελάχιστα φιλοξενούνται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου, ενώ τα περισσότερα μένουν αναξιοποίητα στις αποθήκες του. Η ανακαίνιση του παλιού δημοτικού σχολείου της Κοιλάδας και η αξιοποίησή του ως μουσείου για την ανάδειξη των αρχαιολογικών ευρημάτων -δώδεκα χρόνια από την έναρξη των εργασιών- δεν έχει ολοκληρωθεί λόγω έλλειψης χρηματοδότησης».

Τέλος, οι βουλευτές ρωτούν τον υπουργό: Αν εξασφαλίστηκαν οι απαραίτητοι πόροι ώστε να ολοκληρωθούν οι έρευνες στο Σπήλαιο Φράγχθι, να κατασκευαστούν οι απαραίτητες υποδομές προστασίας και φύλαξής του, να αποκαλυφθεί ο βυθισμένος νεολιθικός οικισμός στον κόλπο της Κοιλάδας και να ανακαινισθεί το σχολείο της Κοιλάδας για να στεγάσει τα αρχαιολογικά ευρήματα.

Μεσολιθικη, Νεολιθικη ταφικη παραδοση.Μερκουριος Γεωργιαδης

October 28, 2012

http://www.archaiologia.gr/blog/2012/09/17/%ce%b7-%ce%bc%ce%b5%cf%83%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%b8%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%bd%ce%b5%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%b8%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%cf%84%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%cf%80%ce%b1%cf%81/

Η μεσολιθική και νεολιθική ταφική παράδοση στη νότια Ελλάδα
Ευρήματα και πρακτικές
  από Μερκούριος Γεωργιάδης – Δευτέρα, 17 Σεπτεμβρίου 2012

Οι ταφικές παραδόσεις αποτελούσαν πρόσφορο χώρο μελέτης από τη γένεση της αρχαιολογίας ως επιστήμης. Οι ταφές προσφέρουν πολυσήμαντες πληροφορίες τόσο για την εποχή τους όσο και διαχρονικά, ενώ χρήζουν ενδελεχούς ανάλυσης και μελέτης. Ειδικά στην προϊστορία του Αιγαίου αποτελούν βασικό στοιχείο πληροφοριών για όλες τις φάσεις της Χαλκοκρατίας. Σε κάποιες περιοχές ή περιόδους είναι οι πιο έγκυρες πηγές για την εξαγωγή συμπερασμάτων για την κοινωνία, το χαρακτήρα της οικονομίας, την πολιτική δομή, τα τοπικά ήθη και έθιμα, καθώς και κάποιες θρησκευτικές πεποιθήσεις. Ενδεικτικά αναφέρεται η σημασία των ταφικών παραδόσεων για την κατανόηση των Κυκλάδων κατά την Πρωτοκυκλαδική περίοδο και της ηπειρωτικής νότιας Ελλάδας κατά τη Μεσοελλαδική και ολόκληρη τη Μυκηναϊκή περίοδο. Οι Cavanagh και Mee το 1998 συγκέντρωσαν σε ένα μνημειώδες έργο τις ως τότε γνωστές ταφές από όλες τις περιόδους της προϊστορίας στη νότια Ελλάδα, πλην Κρήτης. Στο βιβλίο αυτό δεν περιορίστηκαν μόνο στην περιγραφή, αλλά προχώρησαν στην παρουσίαση τόσο των διαφορετικών προσεγγίσεων πάνω στα ταφικά έθιμα, όσο και των γενικών συμπερασμάτων που μπορούσαν να εξαχθούν από αυτά. Δυστυχώς, η μεσολιθική και νεολιθική ταφική παράδοση αποτελεί ένα μικρό τμήμα αυτής της μελέτης, και όχι άδικα. Αν και οι δύο αυτές περίοδοι διαρκούν συνολικά περίπου έξι χιλιετίες και η Χαλκοκρατία μόλις δύο, εντούτοις ο αριθμός των ταφών είναι εξαιρετικά δυσανάλογος. Μολαταύτα, τα τελευταία χρόνια περισσότερες ανασκαφές και δημοσιεύσεις έχουν αυξήσει τις γνώσεις μας για τις μεσολιθικές και νεολιθικές ταφικές πρακτικές. Με αυτό το πρόσθετο εφόδιο θα επιχειρηθεί μια παρουσίαση των στοιχείων που διαθέτουμε, ακολουθώντας χρονολογική σειρά, καθώς και μία πρώτη προσέγγιση της σημασίας τους.

Η Μεσολιθική περίοδος

Η Μεσολιθική περίοδος στην Ελλάδα διαρκεί περίπου από το 9000 έως το 6500 π.Χ. Είναι μία περίοδος κατά την οποία συντελούνται σημαντικές αλλαγές στις τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες. Η μελέτη αυτής της εποχής στον ελλαδικό χώρο είναι αρκετά περιορισμένη, με λίγες θέσεις να είναι γνωστές και ακόμα λιγότερες να έχουν μελετηθεί. Μόνο πρόσφατα έχουν αρχίσει να εμφανίζονται περισσότερα δεδομένα με αποτέλεσμα να υπάρχουν κάποια στοιχεία για τις ταφικές πρακτικές των ανθρώπων της εποχής αυτής. Το σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα αποτελεί τον πιο καλά ανεσκαμμένο και δημοσιευμένο χώρο αυτής της περιόδου, που διαθέτει και ταφικά ευρήματα. Η χρήση σπηλαίων ως χώρων ενταφιασμού ακολουθεί μια μακρά παράδοση με αφετηρία την Παλαιολιθική περίοδο τόσο στον ελλαδικό χώρο, όσο και πέρα από αυτόν (σημ. 1). Επομένως, υπάρχει συνέχεια σε αυτή την πρακτική, παρ’ όλο που δεν παρατηρείται στα πρωιμότερα στρώματα του σπηλαίου Φράγχθι. Οι ταφές της Μεσολιθικής περιόδου βρέθηκαν συγκεντρωμένες κοντά στην είσοδο του σπηλαίου και ανήκαν σε επτά ενήλικες και δύο βρέφη (σημ. 2). Τα οστά τους βρέθηκαν διασκορπισμένα, είτε γιατί ακολουθήθηκε το έθιμο της δευτερογενούς ταφής, είτε για πρακτικούς λόγους, όπως ο καθαρισμός του σπηλαίου, είτε λόγω φυσικών αιτιών. Το ίδιο φαινόμενο απαντά σε σύγχρονη ταφή που βρέθηκε στο σπήλαιο του Κύκλωπα στην Κυρά Παναγιά των βορείων Σποράδων, καθώς και σε μεταγενέστερες περιπτώσεις (σημ. 3). Ανάμεσα σε αυτές τις ταφές βρέθηκε ένας ενταφιασμός σε λακκοειδή τάφο, που ανήκε σε άνδρα 25-29 ετών και καλυπτόταν από πέτρες. Παρόμοια ταφή της ίδιας περιόδου αποκαλύφθηκε στο σπήλαιο Θεόπετρα της Θεσσαλίας (σημ. 4). Οι πιο σημαντικές ίσως ταφές από το Φράγχθι είναι οι καύσεις ενός άνδρα και μίας γυναίκας, οι οποίες είναι οι πρωιμότερες που απαντούν στο Αιγαίο (σημ. 5). Το νέο αυτό ταφικό έθιμο σίγουρα απαιτούσε αρκετή προετοιμασία με την περισυλλογή πάνω από 150 κιλών ξύλου, την πολύωρη διαδικασία καύσης και την περισυλλογή των αποτεφρωμένων οστών. Φαίνεται πως σε κάποιες περιπτώσεις επιλεγόταν μία πιο δαπανηρή πρακτική τόσο σε υλικά όσο και σε χρόνο, ήδη από τη Μεσολιθική περίοδο.

Εξίσου σημαντική είναι η μεσολιθική ανασκαφή στον Μαρουλά της Κύθνου. Στην ανοικτή αυτή θέση βρέθηκαν πάνω από 16 τάφοι, με ενταφιασμούς που ανήκουν σε ενήλικες, παιδιά και βρέφη (σημ. 6). Στον τάφο 6, μία πέτρα κάλυπτε το στήθος του νεκρού, ένα έθιμο που απαντά σε κάποιες σύγχρονες θέσεις στην Παλαιστίνη, ίσως εκφράζοντας κάποιο φόβο προς το νεκρό ή κάποιο είδος προσφοράς (σημ. 7). Κάποια από τα οστά των νεκρών έφεραν ίχνη ώχρας. Μερικοί από τους τάφους ήταν λαξευμένοι στον φυσικό βράχο, άλλοι κιβωτιόσχημοι, και ορισμένοι βρίσκονταν κάτω από το δάπεδο των οικιών (σημ. 8). Ειδικά οι τελευταίοι βρίσκουν παράλληλα κάτω από οικίες της ίδιας περιόδου στο el Amar και el Wad της Παλαιστίνης (σημ. 9).

Η Νεολιθική περίοδος

Η Πρώιμη Νεολιθική περίοδος σηματοδοτεί την εισαγωγή της γεωργίας και της κτηνοτροφίας, καθώς και την ίδρυση μόνιμων οικισμών στον ελλαδικό χώρο (6500-5700 π.Χ.). Στο Φράγχθι οι ταφές συνέχισαν όπως στη Μεσολιθική περίοδο, με ενταφιασμούς ενηλίκων, παιδιών και βρεφών εντός του σπηλαίου. Οι ενταφιασμοί βρίσκονται μέσα σε λάκκους, ενώ πιθανόν υπάρχουν δευτερογενείς ταφές. Λίθινες πλάκες ή πέτρες καλύπτουν τις ταφές των βρεφών, ενώ ένα παιδί τοποθετήθηκε με το κεφάλι του να ακουμπάει σε ένα προσκέφαλο φτιαγμένο από πέτρες. Αντίθετα με την προηγούμενη περίοδο, καύσεις δεν βρέθηκαν στο Φράγχθι, παρ’ όλα αυτά το έθιμο αυτό φαίνεται να συνεχίζεται εντός λάκκων στο ΠΝ Σουφλί Μαγούλας στη Θεσσαλία (σημ. 10).

Κατά τη Μέση Νεολιθική περίοδο (5700-5200 π.Χ.), τάφοι από περισσότερες θέσεις είναι διαθέσιμοι για μελέτη. Κάποιες ταφές από το Φράγχθι μάλλον ανήκουν σε αυτή τη φάση και έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά με την ΠΝ περίοδο. Το πιο σημαντικό νεκροταφείο αυτής της εποχής βρίσκεται στην Πρόσυμνα Αργολίδος, όπου ως τόπος ταφής χρησιμοποιήθηκε ένα μικρό φυσικό σπήλαιο, το οποίο βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τον σύγχρονό του οικισμό. Εντός του σπηλαίου βρέθηκε ο χώρος που πραγματοποιούνταν οι πυρές, καθώς και λάκκοι όπου τοποθετούνταν οι καύσεις. Παρόμοιες καύσεις σε λάκκους απαντούν στο ΠΝ Σουφλί Μαγούλας και στη ΝΝ Μαγούλα Ζάρκου (σημ. 11). Μαζί με τα καμένα οστά, βρέθηκαν όστρακα και σε μεμονωμένες περιπτώσεις ένα εργαλείο οψιδιανού και μία λίθινη χάνδρα. Στην Τσούγκιζα Νεμέας ανασκάφηκε μικρό σπήλαιο που είχε καταρρεύσει στα όρια του ΜΝ οικισμού (σημ. 12). Τουλάχιστον δύο ταφές αναγνωρίσθηκαν μαζί με οστά ζώων, αλλά οι συνθήκες εύρεσης δεν επιτρέπουν να χαρακτηρίσουμε τις ταφές ως ενταφιασμούς ή ως δευτερογενείς ταφές. Οι ΜΝ ταφές στη Λέρνα Αργολίδος είναι συνολικά εννέα, με τις περισσότερες να ανήκουν σε βρέφη και παιδιά και μόλις δύο σε ενήλικες (σημ. 13). Οι τάφοι ήταν απλοί λάκκοι ή ενταφιασμοί που απλά επικαλύφθηκαν με χώματα. Οι ταφές των ενηλίκων αποτελούνται από λίγα μόνο οστά που σχετίζονται με παιδικές ταφές. Στη ΜΝ ανήκει ακόμα ένας ενταφιασμός κάτω από οικία που ανασκάφηκε στη Χαιρώνεια Βοιωτίας (σημ. 14). Στο λάκκο είχαν ενταφιασθεί δύο ενήλικες άνδρες, ο ένας μεγαλύτερης και ο άλλος νεαρότερης ηλικίας.

Στη Νεότερη Νεολιθική περίοδο (5200-4500 π.Χ.) αποκαλύφθηκαν ταφές σε διάφορες θέσεις. Στο σπήλαιο των Λιμνών Αχαΐας βρέθηκε ένας ενταφιασμός άνδρα σε λακκοειδή ταφή που ορίζεται από πέτρες και αρκετά διάσπαρτα τμήματα κρανίων σε ΝΝ ΙΙ στρώματα (σημ. 15). Στο σπήλαιο Θαρρουνιών στην Εύβοια αναγνωρίσθηκαν οκτώ ταφές ενηλίκων και παιδιών (σημ. 16). Τα οστά βρέθηκαν διασκορπισμένα και ανήκουν είτε σε ενταφιασμούς είτε σε δευτερογενείς ταφές εντός του σπηλαίου. Πιο ξεκάθαρη είναι η περίπτωση των ΝΝ ταφών στο σπήλαιο Καλυθιών της Ρόδου (σημ. 17). Τα οστά που ανακαλύφθηκαν είναι μόνο μικρά σε μέγεθος και ανήκουν τουλάχιστον σε 22 ενήλικες και παιδιά. Ο χαρακτήρας των οστών πιστοποιεί ότι μετά τον ενταφιασμό υπήρξε δευτερογενής ταφή, με άλλα λόγια έγινε περισυλλογή του κρανίου και των μεγάλων οστών, ώστε να επαναταφούν σε άλλη τοποθεσία. Στην ΝΝ Ελάτεια της Φθιώτιδας βρέθηκε ενταφιασμός παιδιού σε λάκκο κάτω από το δάπεδο οικίας, όμοιου τύπου με αυτό στη ΜΝ Χαιρώνεια (σημ. 18). Καύσεις συνεχίζουν να εμφανίζονται σε αυτή την περίοδο βορειότερα, στο Διμήνι Θεσσαλίας (σημ. 19).

Η Τελική Νεολιθική περίοδος (4500-3200 π.Χ.) σηματοδοτεί μια αύξηση οικισμών αλλά και νεκροταφείων στη νότια Ελλάδα. Στο σπήλαιο Αλεπότρυπας στη Λακωνία αποκαλύφθηκαν ταφές διαφορετικών τύπων. Βρέθηκε ενταφιασμός ενήλικης γυναίκας σε λάκκο και καύσεις παιδιών που τοποθετούνταν σε κόγχες του σπηλαίου μαζί με όστρακα αγγείων (σημ. 20). Η πιο ενδιαφέρουσα μορφή ήταν αυτή των δευτερογενών ταφών, όπου αναγνωρίστηκαν δύο οστεοφυλάκια που περιείχαν κρανία και μακρά οστά από 19 ενήλικα άτομα και των δύο φύλων. Η τοποθέτηση των κρανίων σε όρθια θέση χωρίς την κάτω γνάθο, που σε κάποιες περιπτώσεις είναι περιστοιχισμένα από μικρούς λίθους, μαρτυρεί ιδιαίτερη προσοχή και έμφαση (σημ. 21). Παρόμοιο εύρημα προέρχεται από λάκκο που εντοπίστηκε κάτω από οικία, με 11 κρανία στον ΠΝ Πρόδρομο Θεσσαλίας (σημ. 22). Διασκορπισμένα οστά μάλλον της ΤΝ φάσης έχουν βρεθεί αρκετά, όμως οι συνθήκες εύρεσης δεν επιτρέπουν το χαρακτηρισμό τους, όπως στα Αγιωργίτικα Αρκαδίας, και στα σπήλαια του Πανός και του Κίτσου στην Αττική (σημ. 23). Στο Φράγχθι ταφές που ανήκουν σε αυτή τη φάση αποκαλύφθηκαν στο σπήλαιο και στην παραλία. Οι επτά ταφές στην παραλία είναι όλες ενταφιασμοί ενηλίκων, κυρίως γυναικών και λίγων ανδρών. Οι γυναικείες ταφές είχαν προσφορές, ενώ βρέθηκε και μία διπλή που περιείχε μία γηραιά γυναίκα με έναν νεότερο άνδρα. Η ίδια περίπτωση παρατηρείται και στα Θαρρούνια, όπου ταφές βρέθηκαν μέσα στο σπήλαιο και σε ξεχωριστό νεκροταφείο 400 μ. μακριά από τον οικισμό (σημ. 24). Στο σπήλαιο αποκαλύφθηκαν διασκορπισμένα οστά που ανήκουν σε πέντε άτομα, ενώ στους δέκα τάφους του νεκροταφείου, 27 συνολικά αναγνωρίστηκαν. Οι τάφοι αυτοί περιείχαν πολλαπλές ταφές κυρίως ενηλίκων και δευτερευόντως παιδιών και βρεφών, με ελάχιστες μόνο προσφορές. Στους τάφους 1, 3, 4 και 6 τα κρανία τοποθετούνται το ένα δίπλα στο άλλο σε όρθια θέση, εμφανίζοντας μία ιδιαίτερη φροντίδα, παρόμοια με αυτή στην Αλεπότρυπα (σημ. 25). Όλοι οι τάφοι είναι κιβωτιόσχημοι και έχουν κυκλικό, ελλειψοειδές ή τετράπλευρο σχήμα, με διαφορετικό μέγεθος. Στα Θαρρούνια οι ενταφιασμοί γίνονταν εντός του σπηλαίου και μετά οι δευτερογενείς ταφές τοποθετούνταν στους τάφους του νεκροταφείου. Το νεκροταφείο στην Κεφάλα της Κέας δημιουργήθηκε λίγα μέτρα από τον σύγχρονό του οικισμό. Ανακαλύφθηκαν 40 τάφοι, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι κτιστοί, τετράπλευρου, ελλειψοειδούς ή στρογγυλού σχήματος, λίγοι κιβωτιόσχημοι και λίγοι εγχυτρισμοί (σημ. 26). Οι περισσότεροι νεκροί είναι ενήλικες, και των δύο φύλων, λίγα παιδιά και βρέφη. Όλοι είναι ενταφιασμοί, με τους νεκρούς να τοποθετούνται σε στρώμα από βότσαλα. Σε επτά περιπτώσεις πλατφόρμες κατασκευάστηκαν πάνω από τάφους που μάλλον συνδέονται με ταφικές δοξασίες. Σε κάποιους τάφους δεν βρέθηκαν οστά, σε αρκετούς μεμονωμένες ταφές και σε ορισμένους πολλαπλές. Οι προσφορές στους νεκρούς δεν είναι συχνές – πρόκειται κυρίως για κεραμικά αγγεία, λίγα μαρμάρινα και λίθινα εργαλεία. Στα Κουτσούρια Ναυπλίου μία φυσική κόγχη των βράχων χρησιμοποιήθηκε ως χώρος ενταφιασμού που μάλλον ανήκει σε αυτήν τη φάση (σημ. 27). Στην Αγορά της Αθήνας ανασκάφηκε μικρό τεχνητό σπήλαιο, το οποίο περιείχε έναν ενταφιασμό άνδρα της ΤΝ περιόδου με δύο αγγεία ως προσφορά (σημ. 28). Οι ΤΝ ταφές στη Λέρνα είναι δύο ενταφιασμοί νεαρών γυναικών, μία σε κιβωτιόσχημο και μία σε λακκοειδή τάφο. Και στις δύο περιπτώσεις αγγεία τοποθετήθηκαν δίπλα τους ως προσφορές. Στην ίδια περίοδο ανήκει το νεκροταφείο στο μικρό νησί Γυαλί της Δωδεκανήσου, που αποκαλύφθηκε σε λόφο μακριά από τον οικισμό (σημ. 29). Ανασκάφηκαν 74 λακκοειδείς τάφοι σε έξι σειρές με προσανατολισμό βορρά-νότου, χωρίς να περιέχουν οστά ή άλλα ευρήματα.

Συμπεράσματα

Τα σπήλαια ως χώροι ταφής ξεκινούν στον ελλαδικό χώρο από την Παλαιολιθική περίοδο και συνεχίζουν να έχουν την ίδια χρήση κατά τη διάρκεια της Μεσολιθικής και της Νεολιθικής περιόδου. Αντίθετα τα νεκροταφεία σε ανοικτές θέσεις εμφανίζονται από τη Μεσολιθική περίοδο και εφεξής. Η ύπαρξη ταφών σε ανοικτές θέσεις και σπήλαια, οι ταφές κάτω από οικίες, οι ενταφιασμοί και οι διαφορετικοί τρόποι απόθεσης των νεκρών, οι καύσεις, η σχεδόν απουσία ταφικών προσφορών και ενδεχομένως η πρακτική της δευτερογενούς ταφής αποτελούν στοιχεία που χαρακτηρίζουν την ταφική παράδοση στο Μεσολιθικό Αιγαίο. Τα ίδια χαρακτηριστικά, με την εξαίρεση της καύσης, υπάρχουν και στον πολιτισμό των Νατουφίων, της ίδιας περιόδου, στη Συρία και στην Παλαιστίνη. Τα μεσολιθικά νεκροταφεία αποδεικνύουν ότι η συνύπαρξη των νεκρών και των ζωντανών στον ίδιο χώρο ήταν σημαντική, κάτι που ισχύει τόσο στις ανοικτές θέσεις όσο και στα σπήλαια.

Τα χαρακτηριστικά αυτά συνεχίζουν αμετάβλητα και στη Νεολιθική περίοδο με λίγες ακόμα προσθήκες. Σε αυτή την εποχή μπορούν να διακριθούν δύο βασικές τάσεις: η πρώτη είναι η συνέχεια συνύπαρξης νεκρών και ζωντανών στον ίδιο χώρο και η δεύτερη ο διαχωρισμός τους.

Η συνύπαρξη νεκρών και ζωντανών σε σπήλαια συνεχίζεται στο ΠΝ, ΜΝ και ΤΝ Φράγχθι, στις ΝΝ Καλυθιές, στο ΝΝ σπήλαιο των Λιμνών, στα ΝΝ και ΤΝ Θαρρούνια και στην ΤΝ Αλεπότρυπα. Η μεσολιθική παράδοση με τους τάφους κάτω από τα δάπεδα των οικιών παρατηρείται στη Στερεά Ελλάδα, στη ΜΝ Χαιρώνεια και στη ΝΝ Ελάτεια. Ταυτόχρονα, κάποια νεκροταφεία βρίσκονται πολύ κοντά ή εφάπτονται με τους ανοικτούς οικισμούς, όπως στη ΜΝ Τσούγκιζα, στη ΜΝ και ΤΝ Λέρνα και στην ΤΝ Αθήνα.

Στην ΠΝ περίοδο εμφανίζονται ήδη τα πρώτα οργανωμένα νεκροταφεία σε απόσταση από τον οικισμό, μέχρι στιγμής στη Θεσσαλία, και στη ΜΝ περίοδο στη νότια ηπειρωτική Ελλάδα. Οι νεκροί πια μπορούν να διαχωριστούν από τους ζωντανούς και βρίσκονται σε διακριτούς χώρους. Στη ΜΝ περίοδο γίνεται κατανοητό ότι η σημειολογική σημασία που προσδίδεται στα σπήλαια δεν συνδέεται αποκλειστικά με το ότι αποτελούν χώρο συμβίωσης με τους ζωντανούς. Τα μικρά φυσικά σπήλαια στην ΜΝ Πρόσυμνα και τη ΜΝ Τσούγκιζα αποτελούν για πρώτη φορά αποκλειστικά χώρους ταφής, κάτι που παρατηρείται και στην ΤΝ Ναυπλία. Υπάρχουν επίσης νεκροταφεία σε απόσταση από τους οικισμούς με πιο απλούς τάφους και όχι σπηλιές, στην ΤΝ Κεφάλα και στο ΤΝ Γυαλί.

Η συνέχεια τόσο της συνύπαρξης νεκρών και ζωντανών στον ίδιο χώρο, όσο και ο διαχωρισμός τους, για όλη τη Νεολιθική περίοδο, τουλάχιστον για τη νότια Ελλάδα, δεν επιβεβαιώνει την πεποίθηση ότι η δεύτερη ήταν η βασική επιλογή μετά την ΠΝ φάση στην Ελλάδα (σημ. 30).

Σημαντική επένδυση στην κατασκευή τάφων εμφανίζεται στη ΝΝ περίοδο στη νότια Ελλάδα. Ο πρώτος λακκοειδής τάφος που ορίζεται από πέτρες εμφανίζεται ήδη στο ΝΝ σπήλαιο των Λιμνών. Κατά την ΤΝ περίοδο, κτιστοί τάφοι εμφανίζονται για πρώτη φορά στην Κεφάλα και στα Θαρρούνια, ενώ τον πρωιμότερο λαξευτό σπηλαιώδη τάφο τον βρίσκουμε στην Αγορά των Αθηνών.

Τα ταφικά έθιμα από τις νεολιθικές θέσεις κάθε άλλο παρά ομοιομορφία δοξασιών μας δείχνουν. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένα κοινά στοιχεία και κάποιες πρακτικές που είναι ενδεικτικές για την κατανόηση των ταφικών εθίμων της εποχής.

Οι αρχαιολογικές συνθήκες στις περισσότερες μεσολιθικές και νεολιθικές θέσεις δεν επιτρέπουν ασφαλή συμπεράσματα αναφορικά με τις πρακτικές δευτερογενούς ταφής. Οι επιβεβαιωμένες περιπτώσεις εμφανίζονται στο ΝΝ σπήλαιο των Καλυθιών καθώς και στα σπήλαια της ΤΝ στα Θαρρούνια και στην Αλεπότρυπα. Στην ΤΝ φάση παρατηρείται, ακόμη, η συνύπαρξη δύο νεκροταφείων, το ένα σε σπήλαιο και το άλλο σε κοντινή απόσταση, όπως στο Φράγχθι και στα Θαρρούνια, ενώ πιθανολογείται βάσιμα στην περίπτωση των ΝΝ Καλυθιών. Η ύπαρξη δύο νεκροταφείων συνδέεται άμεσα με την πρακτική των δευτερογενών ταφών, συνήθως ο ενταφιασμός, δηλαδή η πρωτογενής ταφή, γίνεται εντός του σπηλαίου, και η ανακομιδή, δηλαδή η δευτερογενής ταφή, εκτός αυτού.

Στις δευτερογενείς ταφές παρατηρείται και άλλο ένα ξεχωριστό έθιμο, αυτό της έμφασης που δίνεται στα κρανία. Φαίνεται πως σε αυτά προσδίδεται μια ιδιαίτερη συμβολική σημασία, αφού συγκεντρώνονται ξεχωριστά και τοποθετούνται όρθια. Ενδεχομένως, είναι μια μορφή προγονολατρίας που απορρέει μέσα από τη διαδικασία της δευτερογενούς ταφής. Το άτομο που ενταφιάζεται χάνει την ταυτότητά του στη συλλογική συνείδηση όταν το κρανίο του τοποθετείται μαζί με άλλα από την ίδια ομάδα και μετατρέπεται από επώνυμο νεκρό σε ανώνυμο πρόγονο. Με αυτό τον τρόπο γίνεται κοινό κτήμα της ομάδας, μάλλον με αποτροπαϊκές δυνάμεις υπέρ όλων πια των απογόνων του. Αυτό το έθιμο παρατηρείται στην ΤΝ περίοδο στο νεκροταφείο εκτός του σπηλαίου των Θαρρουνιών καθώς και στο σπήλαιο της Αλεπότρυπας, ενώ απαντά στον ελλαδικό χώρο από την ΠΝ εποχή στη Θεσσαλία.

Οι πλατφόρμες που αποκαλύφθηκαν στην Κεφάλα δείχνουν πως κάποια μορφή προγονολατρίας πραγματοποιούνταν και σε αυτή τη θέση. Σίγουρα ήταν συνδεδεμένη με δοξασίες και τελετουργίες, πέρα από αυτές των απλών ταφών, αφού δεν απαντούν σε όλους τους, και κατ’ επέκταση δεν ήταν απαραίτητες στην ταφική τελετουργία. Πιθανόν να συνδέονται με πρακτικές που λάμβαναν χώρα μετά τους ενταφιασμούς και με την ανάμνηση ή επίκληση των νεκρών.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της Μεσολιθικής και Νεολιθικής περιόδου στις περισσότερες θέσεις οι ενήλικες ταφές των δύο φύλων έχουν την ίδια μορφή σε κάθε νεκροταφείο. Τοποθετούνται σε όμοιο τύπο τάφου και δέχονται όμοια περιποίηση. Οι προσφορές που τους συνοδεύουν είναι συχνά ανύπαρκτες και όταν αυτές υπάρχουν είναι απλά, καθημερινά αντικείμενα, κυρίως μεμονωμένα αγγεία. Η διαστρωμάτωση της τοπικής κοινωνικής ομάδας δεν αντανακλάται στα ταφικά έθιμα (σημ. 31). Οριζόντιες διαφοροποιήσεις γίνονται αντιληπτές σε κάποιες θέσεις με βάση το φύλο, όπως στο ΤΝ Φράγχθι και στην TN Λέρνα, όπου μόνο οι γυναικείες ταφές έχουν προσφορές, την ηλικιακή ομάδα, όπως στην ΤΝ Αλεπότρυπα όπου καύσεις πραγματοποιούνται μόνο για τις παιδικές ταφές, ή την κοινωνική θέση (status) εντός της ομάδας, όπως ο ενταφιασμός γυναίκας στην ΤΝ Αλεπότρυπας. Ειδικά η συχνότητα και η φροντίδα για τις ταφές παιδιών και βρεφών είναι εμφανής καθ’ όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής περιόδου στις περισσότερες θέσεις που έχουν έναν ικανό αριθμό σωζόμενων ταφών. Η περίπτωση της ΜΝ Λέρνας χρήζει ιδιαίτερης αναφοράς, μιας και τα οστά των ενηλίκων συνοδεύουν αυτά των παιδικών ταφών. Πιο σπάνιοι είναι οι πολλαπλοί ενταφιασμοί όπως στη ΜΝ Χαιρώνεια, το ΤΝ Φράγχθι και την ΤΝ Κεφάλα.

Οι καύσεις εμφανίζονται στον ελλαδικό χώρο από τη Μεσολιθική περίοδο και συνεχίζονται καθ’ όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής εποχής. Τις βρίσκουμε στη Θεσσαλία και στη νότια Ελλάδα εντός και εκτός σπηλαίων σε διάφορα νεκροταφεία, άλλοτε ως αποκλειστική ταφική πρακτική και άλλοτε σε συνδυασμό με ενταφιασμούς ή/και δευτερογενείς ταφές. Είναι μια παράδοση που προϋποθέτει επένδυση σε χρόνο και υλικά, περισσότερη από τον ενταφιασμό ακόμα κι αν συνδυαστεί με τη δευτερογενή ταφή.

Είναι κοινός τόπος, που επιβεβαιώνεται συνεχώς, πως η ταφική παράδοση στη Μεσολιθική και τη Νεολιθική περίοδο στην Ελλάδα είναι πολυποίκιλη και ανομοιόμορφη, ως προς τα έθιμα και τις πρακτικές της. Αν και ο Fowler υποστηρίζει ότι περίπλοκα τελετουργικά δεν υπάρχουν όπως και οι επενδύσεις στις ταφές (σημ. 32), οι κτιστοί τάφοι, οι δευτερογενείς ταφές, η προγονολατρία μέσα από τις οστεοθήκες των κρανίων και τις πλατφόρμες πάνω από τους τάφους, οι σκαμμένοι σπηλαιώδεις τάφοι και οι καύσεις, μας προσφέρουν μια πολύμορφη εικόνα για τις πρακτικές της εποχής. Τα περισσότερα από αυτά τα στοιχεία εμφανίζονται από τη ΝΝ και κυρίως κατά την ΤΝ περίοδο στον ελλαδικό χώρο, αποκαλύπτοντας μία αυξανόμενη κοινωνικο-οικονομική πολυπλοκότητα. Εντούτοις, αποτελούν εξέλιξη πρωιμότερων παραδόσεων που έχουν διαμορφωθεί ήδη από τη Μεσολιθική εποχή. Η συνύπαρξη νεκρών και ζωντανών στον ίδιο χώρο είναι κοινή στην Ελλάδα, στην Εγγύς Ανατολή, στα Βαλκάνια και στην Ευρώπη (σημ. 33), όμως την ίδια στιγμή η διαφοροποίηση νεκρών και ζωντανών είναι μία πρακτική που απαντά σε κάποιες θέσεις στην Ελλάδα. Ενδεχομένως, απεικονίζουν μια μεγάλη, οργανωμένη κοινωνική ομάδα με καθορισμένους κοινωνικούς ρόλους, όπου οι νεκροί έχουν τον δικό τους αυτόνομο χώρο, διαχωρισμένο από αυτό των ζωντανών. Οι νεκροί σε αυτά τα νεκροταφεία δεν έχουν πια υποχρεωτικά αποτροπαϊκές δυνάμεις προστασίας για την οικογένεια ή τον οικισμό συνολικά. Η συνύπαρξη διαφορετικών δοξασιών και εθίμων καταδεικνύει μία ποικιλία πεποιθήσεων με έντονο τοπικό χαρακτήρα. Αυτό αντανακλά μια κατακερματισμένη κοινωνική οργάνωση σε όλο τον ελλαδικό χώρο καθ’ όλη τη Μεσολιθική και Νεολιθική εποχή.

Δρ Μερκούριος Γεωργιάδης

Προϊστορικός Αρχαιολόγος

Μεταδιδακτορικός Ερευνητής

Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ